Manastir Rukomija

Prvi put se ovaj manastir pominje pod imenom Rukomija 1733. god. Egzarh Beogradske mitropolije tada bio je Maksim (Ratkovic). Medjutim, pre toga ime mu je bilo, man. Vrliste [ po Olgi Zirojevic ] pa je taj naziv napusten. U kolektivnom pamcenju man. je podignut oko 1300.g u vreme kralja Milutina. Na donjoj slici je izgled manastirske crkve posle obnove 1825g. Naravno, slika je savremena.

Izvor: Grk

MANASTIR "SVETI ARHANGEL GAVRILO" - PIRKOVAC

Izvor: Topčider

Zoran Mišković DALJSKA VODICA

Za Srbe istorijski na području Slavonije i Baranje jako je važno područje Dalja.Naime, 15.7. 1706. austrijski car Josip I. dodjelio je patijarhu Arseniju III. Čarnojeviću veliko zemaljsko dobro koje je obuhvatalo Dalj, Bijelo Brdo, Lovas, Borovo i Kečin i to u godinama kada je srpska vojska oslobodila ove prostore od Turaka koji su vladali dugo godina Daljskim pašalukom. Ovom darovnicom srpskom narodu dodjeljuje se preko 25 000 jutara zemlje i to među najboljom zemljom kojom je tada monarhija raspolagala. Smatra se da se na ovom prostoru već između 1713.-1725. podiže „Patrijaršijski dom“(vladičanski dvor) i tu u samom središtu Dalja, a podiže ga mitropolit karlovački Vikentije Popović-Hadžilović te patrijarh Arsenije IV. Čarnojević  Šakabenta. Zanimljivo je da je čak u 18. stloljeću podignut još jedan vladičanski dvor i to u Osijeku kao tada jakom bogoslovnom i pravoslavnom centru. Nalazio se odmah prekoputa tadašnje Pravoslavne opštine u Osijeku, ali je plac prodan i 1925. ondje je sazidana osnovna škola koja postoji i danas.

Svi ovi podatci objašnjavaju koliko je bila snažna kulturno i vjerski ova sredina Osijek-Dalj-Vukovar pa i šire. Uz brojne crkve, postoji i manastir koji je od 1991. kada nastaje Osečko-poljska i baranjska eparhija, uzet za „glavni“ manastir eparhije. Manastir Uspenija Presvete Bogorodice u Dalj Planini datira s kraja 18. stoljeća. Nastao je na strmoj padini od mjesta Dalj gdje ravnica prelazi u uzvisinu koja se zove Dalj-planina te se spušta sve do obale Dunava. Ovdje se nalazi izvor vode za kojega se smatra da je bio poznat čak i starim Rimljanima, a pogotovo je velike važnosti jer u cijeloj ravni nema puno izvora vode. Prvobitni hram Uspenija Presvete Bogorodice sazidan je 1758. godine kada jača pravoslavni živalj na ovim prostorima. Narod koji je djelomično stigao na ove prostore za vrijeme Velike seobe Srba sačuvao je predanje da je patrijarh Arsenije III. Čarnojević prespavao pokraj tog izvora te nastavio svoj put za vrijeme seobe,a ta priča kao da je predhodnica priči o Čarnojevićom krstu na Suvatovu pokraj Osijeka gdje je identična priča o vodi i narodu koji se zaustavio kako bi se napojio. Jesu li ova dva izvora vode povezani, danas ne znamo, ali druga dva također izvora koja vežemo uz Čarnojevića postoje u Mađarkoj: Ilijin bunar u Budimpešti gdje se također patrijarh zaustavio te iznad Sent- Andreje, također u Mađarskoj. Prema svim tim pričama 1899. patrijarh Josif Rajačić daje da se ovdje podigne „čardak“ i to iznad samog izvora. 30-tih godina 20. stoljeća ovaj prostor zahvaća jaka struja bogomoljačkih pokreta te mnogi vjernici dolaze iz svih krajeva na manastirsku slavu. Drugi svjetski rat kao i sve naše prostore, opustošio je i ovaj kraj. Manastir je srušen 1941. godine, a spomenuti Dalj ostao je i bez Vladičanskog dvora te je devastirana i saborna crkva na kojoj je uništen krov,a zvonik čudom nije srušen. 1946. godine započeta je gradnja nove crkve i obnova čardaka, a do današnjih dana manastir je zadržao svoju tradiciju s brojem vjernika koji su ovdje ostali. 

Zoran Mišković: Crkva svete Petke u Majišu

Majiš po srpski ili Majs po mađarski,selo je u mađarskoj Baranji odmah kada se prijeđe granica. Pripada nizu sela koja su sve do početka 20. vijeka bila većinska srpska, ali prvo zbog Rakocijevog ustanka pa onda zbog  Prvog svjetskog rata, srpsko stanovništvo vidno se prorijeđuje. Danas je jedini spomen još Srba u Majišu crkva svete Petke. Crkva je sagrađena krajem 17. stoljeća u centru sela. Bila je više puta obnovljena kao naprijer 1781. ili 1896. g. Zahvaljujući projereju-stavroforu Radovanu Stepanovu ona se od 1981. g. nalazi pod zaštitom države kao kulturni spomenik. Osobena je po svojoj kupoli koja već izdaleka privlači pogleda. Ovdje se nalazi najbogatija i najvrednija kompozicija freski srpskih crkava u Baranji. Njihov stil je poseban, one su djelo do sada nepoznatog umjetnika, koji je odvje vrlo uspješno spojio istočne i zapadne tradicije freskopisanja. Prava je rijetkost da je na jednom mjestu od istog ikonopisca sačuvano toliko freski i ikona. Jedino ova crkva u Mađarskoj je imala takav ikonostas gdje su na zidu bile oslikane freske čiju jednu polovicu i danas možemo da vidimo. U crkvenoj porti nalazi se i srpski pravoslavni krst koji je podignut 1920. godine,a pored tog krsta nalazi se slomljeni kameni krst koji je vjerovatno ostatak groblja koje se nalazilo oko crkve. U crkvenoj porti se nalazi i novi krst koji je podignut 2001. godine. 

Zanimljivost je da kada su se Srbi masovno iselili iz Majiša, onda su u veliki broj sela većinom baranjskih gdje bi došli, toj ulici ili kraju dali naziv "majiški". Tako u selu pored Osijeka koje se zove Čepin, postoji dio koji se zove Majiški kraj. Srbi su ovdje stigli sredinom 18. stoljeća vjerovatno jer se tada mnoge porodice i iz susjednog sela pored Majiša, Lipove također spuštaju do Čepina.Danas na žalost u Majišu više nema Srba. Praznik svete Petke slavi se svake godine i  jedini je praznik i trenutak u godini kada se crkva otvara, a duh Srba ponovno vraća među ulice Majiša.

СРПСКА ЦРКВЕНА АРХИТЕКТУРА 19 ВЕКА (1804-1914)

СРПСКА ЦРКВЕНА АРХИТЕКТУРА 19 ВЕКА (1804-1914)

Цркве брвнаре

Стара Митрополија

Обнова манастира Боговађа, 1816,

Нови конаци манастира Каленић, Тумана и Враћевшнице

Цркве у време прве владе кнеза Милоша (1815-1939)

а)цркве без торња

црква св. Тројице у Крагујевцу (1818., преправљана)

Првобитна црква у Пожаревцу, (1818, 1823, торањ дограђен 1856).

Стара црква св. Архангела Михајла у Јагодини (1818  обновљена 1830.

Црква у Дреновцу, 1819

Црква у Смољинцу, 1819

Црква у Богатићу 1819.

Црква у Цветановици код Ваљева, 1815

Црква у  Бресници код Карановца, 1815

Црква у Ћуприји

Стара краљевачка црква (1824, зидао је Јања Михајловић)

црква у Остружници (пре 1833.

првобитна црква у Зајечару. (1834)

стара црква Св. Марка, (1835.

б)цркве са торњевима.

а) црква и торањ, сем барокног кубета, обрађени под утицајем старе традиционалне архитектуре

Топчидерска црква (1832)

б) торањ je са класицистичким елементима, а црква са традиционалним мотивиа

црква у Свилајнцу (завршена 1827,  мајстор Јања Михајловић)

Ваљевска црква (1837

Црква св. Ђорђа Књажевцу (1835)

Црква у Алексинцу (1836. године а завршена је 1838,

Црква у Сокобањи (1837), 

Црква у Бранковини (обновљена 1829)

Црква у Ваљево

Црква у Кладову (1838, обнављана 1856. и 1862)

Цркве у Паунима, 1834,

Цркве у Брусу, 1836,

Цркве у Љешници, 1837,

Цркве у Брусници 1838,

Цркве у Крушевцу, 1838,

Цркве у Лозници, 1838.

Саборна црква у Београду

Друга епоха, 1839-1850.

Црква у Врдлима

Црква у Великом Шиљеговцу

Црква у Глоговцу

Црква у Доњем Милановцу

Црква у Ивањици

*

Старе цркве

Црква у Лесковцу

Црква у Нишу

власотинцу

пироту

врању

ЦРКВЕНА АРХИТЕКТУРА (1850-1860)

Први период

Црква у Великом Градишту, (1853. обновљена 1922. године.

Црква у Шапцу (1850 - 1859.

Блајковци (руднички округ) 1850.

Грошница (код Крагујевца) 1856.

Закута (код Крагујевца) 1856.

Венчане (срез колубарски) 1863.

Богатић, 1860 Лицитација за иконостас, 1862.

Врањице (код Трстеника)1862.

Дреновац (срез мачвански) 1863.

Лучице (код Пожаревца) 1864.

Брза Паланка, 1864.

цркве у стилу Моравске школе наших средњевековних архитектонских споменика.

Смедеревска саборна црква Св.Ђорђа  (1855), пројектовао и градио Андреја Дамјановић

Саборна црква у Нишу (1857-1872) , (Андреја Дамјановић),

Црква у Врању 

Саборни храм св. Тројице у Пироту, Андреја Дамјановић. (1868.- 1871).

цркву у Власотинцима (градила тајфа Дамјановића, око шездесетих година, )

*

Црква св. Вазнесења у Чачку ( 1860)

Лутеранска црква у Београду

Црква у Мајданпеку,

Sinagoga

Други период (1860-1870) романтичарске епохе

Црква у Аранђеловцу, 1862.

Црква св. Тројице у Горњем Милановцу, 1867. *

Црква у Жабарима 1860. торањ реконструисан 1865.

Црква у селу Добри (срез Голубачки)  1869/70..

Црква у селу Поповићу, 1863/64.

Црква у Наталинцима,  1860. године;.

Црква у Винчи, гот

Црква у Барајеву 1865.

Црква у Неменикућама (1864-1868) 

цркви у Обреновцу (1869)

црква у Азањи. (обновљена 1882) 

Црква у Смедеревској Паланци (данашњи облик је из 1869/70)

Црква у Гроцкој   између 1860. и 1870.

Плана (код Ћуприје) 1868.

Шопићи (срез колубарски) 1868.

Медвеђа (код Ћуприје) 1868.

Кобишњица (округ крајински) 1868.

Врба (код Карановца) 1868.

Лозница. 1868.

Вреоци (срез колубарски) 1869.

Копривица (округ јагодински) 1869.

Нови Хаџибеговац (округ смедеревски) 1869.

Читлук (округ алексиначки) 1869.

Велики Извор (округ црноречки) 1869.

Памбуковица (округ ваљевски)

Лешница (округ јадарски) 1869.

Лесковац (срез посавски) 1869.

Даросава (срез колубарски) 1869.

Трећи период

Вазнесенска црква у Београду.

Нова црква Успење пресвете Богородице у Крагујевцу, ( 1869 – 1884)

*

црква у Неготину (Бугарски)

пројекат цркве у Лозници (Бугарски)

пројекат цркве у Ритопеку (Бугарски)

надгробну капелу у Смедереву и Моравској (Бугарски)

дворска капела у Новom дворu (1881-1884). (Бугарски)

*

црква у Штубику (Милутиновић, 1868)

црква у Жабарима (Милутиновић, 1868)

црква у Кривељу, (Милутиновић, 1868)

црква у Вражогрнцу(Милутиновић, 1868),

црква у Неготину(Милутиновић, 1868)

црква у Јагодини(Милутиновић, 1868)

црква у Дубокој (Милутиновић, 1868)

црква у Жагубици  (Милутиновић, 1868)

црква у Ритопеку  (Милутиновић 1869,

црква у Великој Крсни (Милутиновић 1872,

црква у Рибарској Бањи (Милутиновић 1879.

цркву на Рујевицi код Алексинца.

српско-византијска архитектура с краја XIX и почетка XX века

Црква у у селу Гунцата, арх. С. Ивачковић)

Црква у Засавићи арх. С. Ивачковић) 

Црква у Рудној глави, арх. С. Ивачковић)

Црква у селу Жлни (1889-90) арх. С. Ивачковић)

Јасика , Звечане, Враново, ( Ивачковић)

Црква у Кални, арх. С. Ивачковић)

Црква у Врбици,. арх. С. Ивачковић)

Црква у селу Расница, арх. С. Ивачковић)

црква у Вражогрнцима (1887, арх. С. Ивачковић)

црква у Јарушици (округ Крагујевачки) 1892, арх. С. Ивачковић)

црква св. Николе на Новом гробљу у Београду, арх. С. Ивачковић)

Преображењска црква у Панчеву (1874. до 1888. године арх. С. Ивачковић)

црква у Даросави (Партизани) 1906, арх. С. Ивачковић).

Црква у Крушевцу

Црква у Трстенику (1901-1903) арх. Д. Живановића)

Капела породице Јовичић на Новом гробљу у Београду. 1902. арх. Д. Живановића)  

Црква у Бадњеву; у Душановцу, у крајинском округу (1906) арх. Д. Живановића) 

Црква у  Кучеву (1910, арх. Д. Живановића)

Црква у  Радујевцу (1910, арх. Д. Живановића)

цркву у Јагодини,  (арх. Д. Живановића и Јован Илкић).

Велика црква у Параћину, 1894. , арх. Јован Илкић

пројекат за Епархијску зграду у Нишу, 1899. арх. Јован Илкић

конкурс за цркву у Тополи, (скице архитекте Николе Несторовића (I награда); Владе Поповића (II награда); Душана Живановића (III награда); Јелисавете Начић (откуп); Милорада Рувидића и Пере Поповића (откуп).

капела Ћеле-куле, (1902,  арх. Д. Т. Леко)

црква у Тополи, 1904, арх. Коста Ј. Јовановић)

Цркве у Мојсину ,  (арх. М. Рувидић)

Црква у Дивљанима ,  (арх. М. Рувидић)

звоник у Бресници,  (арх. М. Рувидић)

zvonik u Ostružnici ,  (арх. М. Рувидић)

Црква у Грабовцу (арх. М. Рувидић)

zvonik у Ћуприји код старе цркве (арх. М. Рувидић).

Crkva u Beloj Palanci

Manastir Tuman

Crkva u Kniću

нов звоник и капија код Лазарице (П. Поповић

Надгробна капела проте Димитријевића у Алексинцу (П. Поповић

Капела породице Лацковић на Новом гробљу у Београду, (П. Поповић

планове за цркву Александра Невског у  Београду. (Архитекта Јелисавета Начић,

црква у Лапову (1907. (арх. Ј. Станојевић)

цркву у Младеновцу  (арх. Ј. Станојевић)

црква у селу Кобиљу (округ пожаревачки) Арх. Станојевић)

црква у Белој Паланци (1909).

цркве у Белом Потоку ( 1910. године.

нова црква у Лесковцу (1910, арх. П. Поповића.

Конак манастира Каленића ( дело архитекте Бајаловића, из 1912. године)

Kragujevac

Zoran Mišković: "Stara" Srpska pravoslavna crkva u Osijeku

Na slici se nalazi "stara" Srpska pravoslavna crkva.Podignuta je 1743. godine i to na mjestu stare crkve od pruća i blata,koja je bila prije nje.Za vrijeme Rakoczy-og ustanka u Osijeku kao tada mirnom mjestu za život srpskog življa,odlučeno jep odići jedno velebno zdanje.Crkva je rađena po uzoru na budimpeštansku koja se nalazila na mjestu "Taban" na Budimu,a bila je posvećena svetom Dimitriju.Osječka crkva imala je za tadašnje vrijeme specifičan zvonik.Pošto tada nije bilo zlatara i majstora koji bi pozlatili i ukrasili toranj,osječki Srbi dosjetili su se da bi umetnuti dukati bili pravi način da zvonik dobije "zlatni" sjaj.Unutar najbogatijih trgovaca skupljeno je ukupno 135 venecijanskih dukata,a jedan od predstavnika Srba lično je nadgledao njihovo stavljanje u materijal pri pravljenju tornja.Inače,najistaknutiji među tim trgovcima bio je Jovan Nešković,tada ugledna ličnost Osijeka.Jedan od njegovih nasljednika Mijat Nešković poklonio je crkvi svoje zemljište gdje se nalazi ograda koja se i vidi na slici(podignuta je 1790.g.),a stoji na tome mjestu i dan danas.Inače Mijat Nešković rodio se oko 1700.g. i bio je prvi Srbin birov,tj. sudac i upravitelj osječkog Donjeg grada.Ograda je također specifična jer je u nju umetnut nadgrobni spomenik prezvitera Save za kojega se ne zna puno,a samo zahvaljujući tome što je uzidana ploča,nije bila razbijena za vrijeme Drugog svjetskog rata.Cijela crkvena opština u početku je bila samo pravoslavna i bila je namijenjena za sav pravoslavni živalj tadašnjeg Osijeka(Srbe,Grke,Cincare,Ruse...)Tek oko 19. st. postaje Srpska pravoslavna crkvena opština.U sklopu crkve postojala je i Srpska veroispovedna škola koja nastaje u tome razdoblju kada je podizana i crkva.Zgrada je u originalnom izdanju i danas čitava.Bila je namijenjena za par razreda osnovne škole,a da je bila izrazito kvalitetna govori i činjenica da je jedan od najpoznatijih znanstvenika i učenjaka sa područja Slavonije upravo nju pohvađao,a to je Milutin Milanković-rođeni Daljac poznat po teorijama o ledenom dobu i klimatskim promjenama na Zemlji.Škola je preseljena pred Drugi svj. rat u zgradi varoške škole preko puta crkve,gdje je crkva dobila 2 odjeljenja za svoje potrebe.Na tome pak mjestu gdje se i danas nalazi osnovna škola nalazio se srpski vladičanski dvor do 18.st. sa velebnom baščom te je baš Osijek tada bio sjedište vladika.Oko 1920-tih odlučeno da će taj plac biti prodan i tada je podignuta današnja škola Jagode Truhelke u Donjem gradu.

Druga slika je ikonostas crkve.U knjizi Umjetnost Vojvodine iz 1927. gdje je opisana istorija i umjetnost slikarstva i drvorezbarskog umijeća,navodi se kako je osječki ikonostas,tj. drveni dio bio najljepši primjer srpskog drvorezbarskog baroka.Ikone su rad Janka Halkozovića iz 1759.g.

Kako je osječkoj bliznjakinji(budimskoj crkvi) sudbina Drugog svjetkog rata bila krvava,tako je i sa osječkom. 6.1. 1942.g. trojica vojnika tadašnje NDH iz Požege odlučili su srušiti i osječku i čepinsku crkvu.Pošto tada nije bilo sredstava za miniranje,odluka je bila da se crkva sruši ciglu po ciglu.Prvo je bačeno zvono koje se razbilo,a sav inventar uključujući i ikonostas,odneseni su u Zagreb gdje su i preživjeli rat,ali je velemajstorski drveni dio ikonostasa spaljen.Spomenuta ograda je također djelomično srušena kako bi se cigle mogle izvesti,a majstori su uspjeli prekrečiti i stup sa spomenikom prezvitera Save inače bi i on nastradao.Nakon rata,podiže se mali zvonik od cigli koje su ostale od crkve,a u prijašnjoj Srpskoj čitaonici koja je u sklopu crkve,organizirana je kapela.Nakon rata,osječki Srbi su uspjeli ući u trag ikonostasu te odlaze u Zagreb i vraćaju originalne ikone u crkvu.Protojerej stavrofor Lazar Mišković kreće s inicjativom gradnje nove crkve i 70-tih podiže današnju crkvu.Crkva je stradala u zadnjem ratu,a ikone su odnešene iz crkve.Zadnji podatci do kojih se uspjelo doći vezno za ikone je da su završile na aukciji u Pragu te da su prodane kao vrhunski primjerak slikarstva iz 18. vijeka.

Манастир Озрен

Свештеник СПЦ, фото Громан, 1878

Svrljiška crkva 1928

Mitropolit Jovanović

Todor Nikodijevic 1862-1935

Porodica prote Todora Nikodijevića iz Sokobanje

ЗАХАРИЈЕ ОРФЕЛИН

Захарије Орфелин је био најбољи зналац метрике и поетике међу српским песницима. Песме су писане на рускословенском и српском народном језику. Песме су љубавне, мисаоне, патриотске, родољубиве и религиозне. Орфелин је био најбољи српски графичар 18 века, "а у томе није био надмашен ни у 19 веку". А био је је, истиче Лаза Ћурчић, и бољи историчар од Јована Рајића; први је уређивао српске календаре и био први уредник првог српског часописа. Његово "Житије Петра великог" читао је и користио сам Пушкин, а да није знао аутора.

Пакрачки владика Јосиф Шакабента довео је 1783 болесног Захарија Орфелина из Беча у Пакрац а потом у Нови Сад. Доводећи га из Беча Шакабенда је обећао да ће му дати новац да покрије дугове Јакобу Шмуцеру за отискивање бакрорезних илустрација за "Вечни календар" и бакрирезну графику "Христос пред Богом оцем моли за спас грешника"

Године 1757 Захарије Орфелин је "испевао, исписао, насликао инцијале и насликао минијатуре за песнички поздрав Мојсеју Путнику. Следеће, 1758 Орфелин је започео са умножавањем бакрорезом и песму посвећену архиепископу и митрополиту Павлу Ненадовићу. Године 1783 Захарије Орфелин је "објавио и последње књиге и последњу графику. За објављивање "Вечног календара" помогао му је са 50 дуката Сава Вуковић, оснивач Новосадске гимназије, а за умножавање последње графике помогао му је владика Јосиф Шакабента.

Умро је 1785 године.

Negotin

Milorad Mišković SRBI U OSIJEKU

Milorad Mišković SRBI U OSIJEKU

Prvi pisani spomen Srba u Osijek je 30. maja 1534. godine gdje posljednji srpski despot Pavle Bakić u svome pismu austrijskom caru navodi kako je saznao važne informacije o stanju u tadašnjoj Otomanskoj imperiji od osječkih Srba koji žive u turskom Osijeku.Prema nekim navodima Srbi u Osijeku žive i doseljavaju se i prije 1534. kada i nastaje ovo pismo te se pretpostavlja da se u sklopu turske tvrđave imali svoju Serb-mahalu i malu kapelu u kojoj su Turci dopuštali bogosluženja.

Danas u Osijeku postoje brojni spomenici nekada slavnog i bogatog srpskog življa,a jedni od njih su i krstovi.

ZAVJETNI KRST U BANOVOJ ULICI U OSJEČKOM DONJEM GRADU (prva polovica 18.stoljeća-28.septembra 1977. Rastavljen te iste godine prenešen na današnju lokaciju)

Današnji Osijek nije nekada bio tako jedinstven grad nego se dijelio na Donji,Gornji, Novi grad te Tvrđu tj. tvrđavu.Kako srpskom stanovništu u 18. vijeku nije bilo dozvoljeno naseljavanje nigdje drugdje nego samo u Donji, oni se tko masovno doseljavaju i izgrađuju cijele četvrti donoseći pritom svoju kulturu, jezik i običaje. U sredini nekadašnjeg Gladnog sokaka, današnje Banove ulice, a na uglu s Oračkom, u prvoj polovici 18. st. podignut je ovaj krst. Sačuvana su dva narodna predanja vezana za nastanak ovog krsta:

Prvo: u vrijeme haranja kuge Osijekom u prvoj polovici 18 st. u čast dana kada je bolest prestala-podignut je ovaj krst, gdje se ložila vatra i pojala prigodna pjesma za uskršnje poklade.

Drugo: po opisu iz 1940. godine (Topolovac: „Preskakanje vatre“ ...Politika br. 11.434, str. 19) „...svake godine na uskršnje poklade u „donjem gradu“ kod zavetnog krsta vrši se preskakanje vatre. “Ovaj običaj usatnovljen je povodom jednog velikog požara, koji je bio pre dve stotine godina. Tada je izgorjela jedna cijela ulica, koja se sada zove Banova ulica. U to vreme Banova je ulica nosila drugo ime i u njoj su bili nastanjeni najbogatiji srpski građani tadašnjeg Oseka. Posle požra koji je progutao celu imovinu tih ljudi,ulica je nazvana Gladni sokak.Ova je ulica prije te dve stotine godina bila u potpunosti nastanjena Srbima.Da bi tu veliku katastrofu,koju su preživjeli oveličili za sva vremena,Srbi su odmah posle požara podigli Zavetni krst i to na mestu gde je izgorela poslednja kuća u ovoj ulici.Požar je izbio na uskršnje poklade i građani su rešili da i taj dan, svake godine,bude obeležen radnjom,koja treba da podseća na požar.Uvedeno je paljenje slame i preskakanje vatre uz pevanje pesama.I požar se više nije pojavio.A krst je simbolično nastavio nositi ime Zavetni krst kao što je preživeo i običaj preskakanja vatre.Krst je (po opisu iz Letopisa za 1945.)“starinskog oblika,željezna građa usađena je u kameni stup sa vinovom lozom i grožđem u reljefu,dolje je zidani postament,okolo zidana ograda sa željeznim stupovima.“Postoje i mnoge teorije da „vrat“ krsta datira iz rimskog perioda pošto je Donji grad nastao na mjestu nekadašnje rimske kolonije Mursa,a za srpsko graditeljstvo slavonskog područja nije bilo karakteristično korištenje simbola grožđa.Tokom 1962. krst je obnovila Osječanka Ankica Zdravolić. U februaru 1964. krst je oštećen te ga crkvena opština obnavlja,a ikone izrađuje akademnski slikar Dragan Bjelogrlić te je obnovljeni krst i osvećen 3. juna 1964. godine.

Sveštenik SPC

Атанасије Поповић: „Свети Власије (Свети Влахо) бди над Дубровником”

Атанасије Поповић: „Свети Власије (Свети Влахо) бди над Дубровником”, уље на платну, из Музеја икона СПЦО у Дубровнику

Leskovac

Leskovac 1915-1918 Crkva Odzaklija

Manastir Vraćevšnica

Vraćevšnica

Takovska crkva

Zoran Mišković ČARNOJEVIĆEV KRST

                                           

 Zoran Mišković ČARNOJEVIĆEV KRST 

(1690. po predanju – 16.februara 1915. (rastavljen);1920.-1961.(nova lokacija);1961. (vraćen na staru lokaciju);2000. srušen)

Suvatovo je blago brežuljkasto uzvišenje uz dravsku obalu na mjestu starog rimskog dravskog mosta,koji je vjerovatno još u rimsko vrijeme služio kao pričuva za brijeg ili transport vojske.U Petrus Katanicus Dissertatio 1782. stoji „...malo iznad toga pristup je k Dravi vrlo prikladan,mjesto se zove Suvatovo.“Put odatle je vrojatno vodio kroz Darocz,Szolos,Keckend...Cesta je ova djelomično via ripensis,a djelomično via mediterranes. Ovaj prijelaz koristili su i krstaši u Prvom krstaškom ratu,koji je krenuo 1096. godine. Zapis to ovako opisuje: „...Gottfried Lotarinški i narod prolazeći Kraljevstvo Ugarsko stigli su do rijeke Drave,gdje  su naslagali mnogo drva i načinili pleter od mnogo pruća kako bi prešli rijeku.“ Uz ovaj citat postoje i istraživanja da je čak i čuveni turski sultan Sulejman Veličanstveni kada je išao u Mohačku bitku,rijeku Dravu baš prešao na ovome mjestu.Ove činjenice su dragocjene kako bi se razumjela bit mjesta i povijesnih okolnosti.Narodno predanje o prelasku rijeke Drave na Suvatovu kod Osijeka od seobe Srba 1690. sačuvao je i zabilježio Osejčanin Đeođe Gojković(1876.-1973.) :“Kada je stari Patrijarh sa svojom pratnjom prelazio ovim krajem, po velikoj vrućini svi ožedniše. Ali izvora vodu u ovim nizinskim krajevima nigdje.Samo najednom stade kao ukopan konj,na kojem je jašio stari Patrijarh i pođe malo niže...ka izvoru ledene vode.Pratnja Patrijarha podiže na tome mjestu drveni krst kako bi  i drugi znali za izvor vode...“Povijesno gledano poznato je učešće Patrijarha Arsenija III Čarnojevića na Crkveno-narodnom saboru u Beogradu 18.juna 1690. god.,kada je donijeta odluka o seobi,a idući sačuvani dokument o Patrijarhu je iz 17.novembra 1690. iz Kormorana.Da li je Patrijarh stvarno prešao Dravu na mjestu Suvatovu,danas možemo samo govoriti kroz ovo narodno predanje. Austrijski car Leopold uputio je poziv srpskom narodu 25. decembra 1691. god, „Communitati Rascianae inter Oszekinum et Budam degenti“ („Cjelini srpskog naroda koji se nalazi između Osijeka i Budima ...“). Patrijarh Čarnojević u pismu ruskom caru Petru Velikom ovako opisuje stanje: „A sada kada biste htjeli da raumete naš ovdašnji život,dan i noć bežeći sa svojim osirotelim narodom iz mesta u mesto kao lađa na pučini velikoga oseana,očekujući kada će zaći sunce i proći tamna i studena noć bede koja nas tlači. Kako nema nikoga ko bi nam pomogao svojim savetima i ko bi nas od muke oslobodio,to je i nama tuga udvostručena...“

Prvobitni drveni krst zamjeniše pravoslavni Srbi mramornim krstom i posvetiše ga velikomučenicima Makavejima. Teren oko krsta popravljen je i ozidan oko 1899. godine, a čak je i napravljen i plan za uređenje cijelog terena oko krsta i to od strane Koste Čutukovića. Krst je osvetio 14.aprila 1899. protojerej Filip Milošević, profesor bogoslovije u Reljevu kod Sarajeva. Naredbom vojnih vlasti 16. februara 1915. krst je rastavljen i prenesen u crkveno spremište,pošto se na tome mjestu nalazila i crta odbrane.Tada su posečene i dvije lipe koje su posađene oko 1770. godine, a posadio ih je ugledni Osječanin Paja Gavril Veselinović. U tome periodu je presušio u Čarnojevićev izvor. Krst je vraćen na svoje mjesto 1920. godine kada je voda ponovno potekla, ali malo dalje od originalne lokacije. Zahtjevom crkvenog odbora i inicjativnom tadašnjeg osječkog protojereja-stavrofora Lazara Miškovića (1914.-1994.) krst je vraćen 1961. godine na originalnu lokaciju i to iznad izvora vode.

Ikone na krstu (Raspeće Kristovo) oslikao je 1824. godine slikar Matej Nenadović. Nove ikone su postavljene 1920. i rad su nepoznatog slikara, vjerojatno s osječkog prostora. Ikone je 1961. godine obnovio osječki slikar Ljubomir Mitrović.Ikona je 1995. nađena skinuta i bačena u travu,ali je na kraju prenijeta u crkvenu opštinu.

OBIČAJI:

Od pamtivjeka su stari Osječani odlazili na Sv. mučenike Makaveje kod Čarnojevićevog krsta i to pješke kroz brojna polja zlaćane pšenice ,ispijali studenu vodu kraj izvora i prenosila priča o davnoj seobi i staroj Patrijarhu. Kod krsta su rado dolazili i stanovnici cijelog Osječkog polja (zato se i naziva Osječko-poljska eparhija) te Baranje. Da je krst bio cijenjen govori i činjenica da su se redovito i katolički hodočasnici koji su hodili u Aljmaš zaustavljali kraj krsta i napajali vodom.

I putopisci su 1990. godine ovjekovječili ovaj krst: „Stisnuto,kao u procepu,istočno od grada.Uz put, ali daleko od očiju.Pod drvetom,a bez sunca.Bez staze,dotrajale ograde.Prođe i doživi mnoga iskušenja,uđe u legendu,zaveštan u povesnici,spominjan u narodu...“

Posljednje bogosluženje kod krsta održano je 1998. godine. Stoljetne lipe iste godine su srušene. Krst je srušen 2000. godine.

Danas cijela lokacija koja govori kako su Srbi stigli u ove krajeve, zjapi tužna i prazna. Od krsta koji je stoljetan, ostala je samo polovica, dotrajala, a od ograde s krstovima samo par stupaca. Okolni vlasnici zemljišta koji su izgradili kuće ne priznaju važnost ovog spomenika tako da su se uselili na parcelu koja je crkvena i obzidali ono što su prisvojili.

 Izvor sa stoljetnom vodom presušio je u Prvom svjetskom ratu i potekao 1918.,presušio je u Drugom svjetskom ratu i potekao 1946. i presušio je 1991. godine i nije potekao do danas...

OBIČAJI SRBA IZ OSIJEKA

Običaj sve do sredine 20. stoljeća koji je na žalost zamro je i svećenje đurđica na Đurđevdan. U porti crkve nalazile su se dvije velike rundele sa đurđicama ,koje bi se svetila ne Jutrenje i dijelile na službi. Ovaj običaj za pravoslavne Srbe u Osijeku nije bio ustaljen. Vjeruje se da je stigao sa Cincarima,koji su kao vrsni trgovci dolazili u Osijek i ondje se u „Donjgradskoj varoši“ i nastanjivali. Neki sumnjaju da je običaj vezan i uz srušenu pravoslavnu kapelu sv. Georgija koja se nalazila u današnjoj osječkoj Tvrđi (tvrđavi),a bila je namijenjena svim pravoslavnim vojnicima. Da li je netko od njih ovaj običaj donio iz svog kraja,na žalost danas se ne zna.

Đurđevdan je mnogim Srbima značio i odlazak u tako zvani „Osječki pakao“. To je dio odmah pokraj rijeke Drave uz obalu, ali podno groblja. Tako da je narod vjerovao kako su njihovi pokojnici u raju, a oni silaze na proslavu u pakao. S tog brdovitog dijela groblja vodile su i stepenice, a uz rijeku je postojao i restoran sve do 1920.-tih , koji se zvao U paklu, a bio je poznat po čuvenoj janjetini. Ovaj običaj je prerastao na kraju u tkz. Đurđevski uranak, a zadnji je održan u svojoj punoj veličini 1990. godine. Danas se na tome mjestu nalazi sjedište riječne mornarice.

U Osijeku je bila i velika grčka kolonija.Bili su također dobri i bogati trgovci, ali i nezadovoljni činjenicom da bi se morali udružiti s drugim pravoslavnim življem. Tadašnja crkva podignuta 1743. godine (srušena 1942. godine),bila je namijenjena svim pravoslavnim vjernicima.Tada Grci podižu u crkvenoj porti malu drvenu kapelicu te dovode svoja dva sveštenika.Danas nema niti jednog Grka,ali je običaj bio sve do 80-ih da se na Uskrs čita Jevanđelje na grčkom.

Od svih mjesta u Hrvatskoj naseljenim Srbima samo u Osijeku postoji običaj svećenja karamfila za Veliku Gospojinu.Ovaj običaj se također pripisuje Cincarima,za koje se pak zna da su jako poštovali Majku Božiju,ali putujući i ka jugu Balkanu,vjerojatno su ovo cveće donijeli tako i do Osijeka.Ovaj običaj seže od 1718. godine kada je Nikanor Melantijević,vladika Osječko-poljski spomenuo „osvetismo karamfile“.Vladika je te godine pokrenuo rušenje stare crkvene od pletera i gradnju zidane pa je vjerojatno koristio karamfile kao način skupljanja priloga.Inače crkva koja nastaje nakon te od pletera je tek druga i prije ove 1743. koja je podignuta u velebnom barokom stilu.Da su Osječani bili iznimno bogati govori i podatak da je svaka trgovačka kuća dala po nekoliko svojih venecijanski dukata da se stave u materijal od kojega se pravila crkvena kupola.Vladika Melantijević u Osijek je stigao iz Mađarske i to bježeći za vrijeme Rakocijevog ustanka te došavši u Osijek,uz gradnju crkve pokreće i inicjativu otvaranja škole koja je radila sve do 1930-ih.I danas se prodaju karamfili.Crvene kupuju oni koji imaju živu majku,a bijele oni kojima je majka preminula.

Osijek je do 1941. bio poznat i po glasovitom Srpskom domu i to u zgradu u centru Donjem grada, a i tada rijetkim katnicama.Običaj je bio da se nakon preskakivanja vatre kod Zavjetno krsta,odlazi na program i proslavu u dom.Tako da zadnji puta 1941. godine Srpsko pjevačko društvo Gusle nakon običaja,organizira i kulturno veče u domu,a programu su prisustvovali i članovi NDH(možda zato niti jedan član Osječokg ogranka NDH se nije usudio srušiti staru crkvu,nego su ju rušili vojnici iz Požege).Dom je bio uređen kao mjesto kulturnog i elitnog događanja,s velikom pozornicom te čak i restoranom.Srušen je 14.6.1944. prilikom engleskog bombardiranja Osijeka,kada je stradao cijeli Donji grad.

Srbi iz okolice Osijeka,danas samo u Osijeku,sačuvali su i predanje u nazivu par sela.Kada su Slaveni došli na ove prostore sa svojom kulturom i običajima,nisu odmah htjeli i prijeći na hrišćanstvo.Pošto su se jasno usprotivili,crkva do tada još jedna,prijetila im je osvetom.Tada je narod poznat kao Bobe rekao: „Bobe trpe pače vere.“ Prihvativši hrišćanstvo,zaboravili su svoje običaje,ali je ta uzrečica prešla u nazive sela Bobota,Trpinja,Pačetin i Vera.

Vrbica je jedan od najljepših blagdana koji pravoslavnim Srbima znači početak novog ciklusa ,tj. početak proljeća.Uvijek je 7 dana prije Uskrsa.Simbolizira Isusov ulazak u Jerusalim,tada kao grad ne hrišćana.Narod je Isusa dočekao s maslinovim i palminim grančicama,a kako kod nas njih nema,prihvaćena je vrba.Na Vrbicu se vrba nosi 3 puta oko crkve,a zatim se ponovno narod vraća u crkvu i grančice se posvete te onda dijele narodu,koji ih nosi kućama.Također,Vrbica je prihvaćena i kao tkz. dječiji praznik.Djeci se stavljaju zvnoca koja simboliziraju Hristovu pobjedu.U Čepinu,selu pokraj Osijeka,postojao je i običaj obavezne male priredbe za djecu,baš zbog simbolike cijelog praznika.Također se djecu uvijek udaralo po leđima i govorilo „Rasti ko vrba.“

Mladi Uskrs je također običaj koji postoji samo u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi.Osječki je običaj da je uvijek tri dana nakon Uskrsa.Tada se nose ofarbana jaja na grobove predaka,a sveštenik prelijeva svaki grob s crnim vinom te napravi kao krst na tome grobu i održi molitvu za pokoj duše pokojnika.Također su se obojana jaja simbolično stavljala i na stepenice krsta na groblju i za pokoj duše svih kojima se grob ne zna.Vrijeme Mladog Uskrsa već varira od mjesta do mjesta.U Čepinu,selu pokraj Osijeka,od 50-tih se grobovi prelijevaju uvijek u nedjelju nakon Uskrsa,a običaj je bio da se ide litijom(svečana povorka iz crkve) do groblja gdje se onda običaj uvijek održavao.

Đurđevdan je najomiljenija slava.Simbolizira proljeće i opće veselje u svem življu.Običaj je da se svi ukućani umiju u rano jutro u „lavoru“(limenoj posudi) u kojega je stavljena studen voda te ružine latice.Običaj znači da bi tim umivanjem svi bili u novom proljetnom ciklusu zdravi.Isto postoji i za Božić(7.1.) kada se pogotovo djeca umivaju u vodi u kojoj je rumena jabuka,a uvijek se govori „Zdrav i rumen kao jabuka.“

Najvažniji događaj za svaku srpsku porodicu je Slava.To je svetac zaštitnik kojega je neka porodica uzela da ih štiti kada su prešli na hrišćanstvo.Javlja se samo u ovoj pravoslavnoj crkvi i niti više u jednoj.Slava ne mora biti samo porodična,naravno one su bile i zanatlijske i crkvene i stranačke pa čak i gradske.Na Slavu se uvijek okupi cijela porodica u kući najstarijeg člana porodice,a kada on to više ne može,Slava se prenosi na slijedećeg muškog člana(obavezno muškog).Svaka porodica mora imati ikonu svetca zaštitnika i sprema se koljivo(kuhano žito začinjeno orasima,muškatnim orašćićem i šećerom).Također sveštenik dolazi nakon Slave ili prije te sveti „svečarsku vodicu“ te čita molitvu za spasenje svih ukućana.Najčešće Slave su sveti Nikola i Đurđevdan.

Kako je za cijelu Slavoniju žito izuzetno bitno,9. maja tj. na dan sv. Marka-Markovdan svetilo se žito.Tada je iz crkve hodila litija do najbližeg polja i svetila bi se pšenica.Kako se Osijek strašno brzo širio,tako su i polja iz okolice nestajala.Do 1940. redovno se svetilo žito na Ledinama,dijelu Osijeka koji je dobio naziv po ledini-livadi.Danas  ni tu više nema žita.Okolica Osijeka i danas čuva taj običaj.

Na Petrovo se uvijek svete jabuke.Običaj je bio da sve žene kojima je umrlo dijete do samog Petrova ne smiju probati niti jednu jabuku.Kako su jabuke omiljeno voće naroda,a pošto ih praktički puno ljudi nije jelo do Petrova,dobile su naziv petrovače.Danas je to čak i naziv sorte slatkih jabuka.

Na Preobraženje se sveti grožbe.Također se nije jelo do samog blagdana,ali nije bilo tako striktno kao za Petrovo.